кварц |
.
Кварц /цахир/
Кварц нь хамгийн их тархсан эрдсийн нэг боловч тvvнийг эрдэнийн чулууны ангиллаас хасаж болохгvй юм. Тvvнтэй ижил тийм гоё ягаан єнгєтэй /аметист/ єєр чулууг олоход бэрх. Шар єнгєтэй кварц болох цитрин нь молор эрдэнэтэй л єрсєлдєнє. Тийм ч учраас тvvнийг молор хэмээн нэрлэж тєєрєлдєж ирсэн нь саяхан. Усан болор хэмээн нэрлэгдэх єнгєгvй тунгалаг кварцийг алмазтай андуурах нь ч бий. /Тvvнд алмазанд байдаг гэрлийн тоглолт бараг байдаггvй./
Кварц нь пегматит, гидротермаль гаралтай байх бєгєєд тvvний vндсэн ба шороон орд байдаг. Дээр дурдсанчлан єнгєєр нь нилээн хэдэн хэсэгт хуваах ба vйлдвэрт ашиглах зориулалтаар нь пьезокварц, оптикийн кварц, хайлгах, єнгєлгєєний хэмээн дєрєв хуваана. Кварцыг радио, хэт богино дууны техник, гоёлд єргєн хэрэглэнэ. Их гоё кварц нь vнэт чулуунд орно.
Кварц нь дэлхийн олон оронд тvгээмэл байдаг боловч онц тунгалаг, хав хар, алтан шаргал, ягаан, ногоон кварц харьцангуй ховор байдаг. Монголд кварцыг нилээд анхаарч судалгаа хайгуулын ажил хийж ирсний vр дvнд тvvний 4 орд, 30 шахам илрэц олжээ. Манай улсын Тєв, Ємнєговь, Хэнтий , Ховд, Дундговь, Дорноговь, Баянхонгор, Євєрхангай, Архангай, Говь–Алтай, Дорнод, Сvхбаатар, Хєвсгєл, Баян–Єлгий зэрэг аймагт тєрєл бvрийн кварц их байдаг. Yvнээс онц тунгалаг кварц Тєв аймгийн нутаг Горхи, Зvvнбаянд байсныг эхлээд хятадууд, хожуу орос монголын тал vндсэнд нь олборложээ.
Болор пегматит гаралтай чулуунд тэр тусмаа боржинд их байдаг. Болор нь их том хэмжээтэй байх нь ховор бєгєєд Горхиос уртаараа 1м гаруй, голчоороо 70см орчим олдсон нь дэлхийд том болорын тоонд орох юм. Оптикийн маш цэвэр кварц буюу болорын 1кг цул блок нь олон улсын зах зээл дээр 1000 доллар хvрдэг гэсэн мэдээ бий. Сайн чанарын болор Бразили, Мадагаскар, АНУ зэрэг олон газраас олддог бєгєєд манай орны хувьд болорын хэрэгцээ улам нэмэгдэж байгаа болон vнэ ихтэйг харгалзан тvvнийг нэмж хайх, олборлох, зохих хэмжээгээр боловсруулахад анхаарах хэрэгтэй юм.
Цитрин гэсэн нэр нь латины citrus – лимон-шар гэсэн vгнээс гаралтай. Цитрин нь байгаль дээр маш ховор тааралддаг. Бvр дундад зууны vеэс аметистийн кристаллийг шатаах замаар тvvнийг гаргаж авдаг байсан ба шар молортой андуурах нь олонтоо. Смитсоновын их сургуульд 2258 каратын цитрины талст бий.
Аметист нь маш гоёмсог ягаан, цэнхэрдvv ягаан єнгєтэй
байна. Гайхамшигтай vзэмжтэй 3 аметист британийн байгалийн тvvхийн музейд
байдаг ба 343 каратынхыг нь бразилаас, нєгє 2-г нь Оросоос авчирсан тvvхтэй.
