халтмар |
.
Турмалин /Халтмар/
Халтмар нь олон янзын єнгєєрєє бvх vнэт чулуунуудыг тэр дотроо корундыг ч дагуулахгvй бєгєєд энэ чанараараа єндєр vнэлэгддэг. Халтмар нь харьцангуй хатуулаг муутай тул бєгжний шигтгээнд тохиромжгvй ба харин ээмэг, зvvлт зэрэгт ихэвчлэн хэрэглэнэ. Тэрээр пегматит, гидротермаль, метаморфоген гаралтай ба vндсэн ба шороон ордтой байдаг.
Турмалин гэсэн нэр нь сенгалез хэлий turmali гэдэг vгнээс гаралтай бєгєєд 1703 онд Цейлоноос анх Амстердамд авчрах vеэс эхлэн ингэж нэрлэж эхэлжээ.
Тємрийн исэл ихтэй хар халтмарыг шерл/shorl /, магнитай хvрэн шар юм уу ногоон, улааныг дравит, нэг єнгєтэйг эльбайт, шарыг стилаизит, хром ихтэй нов ногооныг хромт халтмар, магний кальц ихтэй хvрэн , огоон, єнгєгvйг увит, кальц, литий ихтэй хvрэн, ногоон, улааныг лиддикоатит гэх мэтчилэн нэрлэнэ. Эльбаитийн єнгєгvйг ахроит, улаан, ягааныг рубелит, ногооныг верделит, хєхийг индоголит гэж ангилна.
Халтмар нь кварц, болор, корунд, усан биндэръяа, гялтгануур, шпинель, диопсид зэрэгтэй хамт байх явдал их бий. Халтмар нь шилэн гялгатай, хатуулаг нь 7-7.5. Сvvлийн vед ар халтмарыг ихэд vнэлэх болсон бєгєєд голчлон єнгєгvй тунгалаг халтмар, эльбаит, дравит, увитийг гоёл чимэглэлд их хэрэглэнэ.
Халтмарын нэг карат нь 120 долларт хvрэх ба тvvний пиро болон пьезо цахилгаан дамжуулах чанарыг нь харгалзан шинжлэх ухаан, техникт єргєн ашиглах болов.
Халтмар ихтэй улсад Шриланк, Мьянма, Бразил, ОХУ, Энэтхэг, Намиби, Зимбабве,
Мозамбик, Малгаш, Танзан, Кени, АНУ, Афганистан орно. Монголд єнгєт чулуу
хайх явцад халтмарын зарим илрэц олсон бєгєєд харин нєєцийг нь тогтоосон
орд vгvй байна. Ховд, Завхан, Говь–Алтай, Тєв, Баян–Єлгий, Булган, Баянхонгор,
Хэнтийд голдуу гоё хар, ногоон зэрэг єнгийн халтмар байдаг. Хамгийн том
нь Ховдын хар бєгєєд тvvний урт нь 40-50см, єргєн нь 10см хvрнэ.
